„Musimy rozmawiać o rasizmie. Musimy działać. Zmiana kierunku zawsze jest możliwa, jeżeli istnieje taka wola. Cieszę się, że żyję w społeczeństwie, które potępia rasizm. Nie powinniśmy jednak na tym poprzestać. Motto Unii Europejskiej to: „Zjednoczeni w różnorodności”. Naszym zadaniem jest dochowanie wierności tym słowom i sprawienie, aby nabrały one prawdziwego znaczenia”. Przewodnicząca Komisji Europejskiej, Ursula von der Leyen (przemówienie przed Parlamentem Europejskim, dnia 17 czerwca 2020 r.)

We wrześniu 2020 roku ukazał się komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów zatytułowany „Unia równości: Unijny plan działania przeciwko rasizmowi na lata 2020-2025”. Plan ten określa szereg środków mających na celu zintensyfikowanie działań, wzmocnienie głosu podnoszonego przez osoby należące do mniejszości rasowych lub etnicznych oraz skojarzenie podmiotów na wszystkich szczeblach na potrzeby realizacji wspólnego przedsięwzięcia, jakim jest skuteczniejsze zwalczanie rasizmu oraz zapewnianie wszystkim życia wolnego od rasizmu i dyskryminacji.


Badania Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA) ukazały wysoki poziom dyskryminacji w Unii Europejskiej. Romowie doświadczają jej właściwie w każdym aspekcie życia. Badania FRA zidentyfikowały obszary, w których najbardziej odczuwalna jest dyskryminacja rasowa. Wśród nich znalazła się dyskryminacja na rynku pracy, przy czym 22% respondentów wskazało, że czuje się dyskryminowanymi ze względu na pochodzenie etniczne lub fakt przynależności do środowiska migracyjnego. Dotyczyło to nie tylko starania się o zatrudnienie, ale i wykonywania pracy. W przypadku próby wynajęcia lub zakupu mieszkania lub domu dyskryminację prowokowało obcobrzmiące nazwisko (44%), kolor skóry lub wygląd zewnętrzny (40%) oraz obywatelstwo (22%). Romowie (28%) byli najbardziej dyskryminowani w kwestii dostępu do dóbr i usług (administracja publiczna, transport publiczny, sklepy, restauracje itp.). Zaraz po nich uplasowały się osoby pochodzące z Afryki Północnej (27%). Dyskryminacja rasowa występowała także (choć zdecydowanie rzadziej) w kwestii opieki zdrowotnej i najwyższa była również wśród Romów (8%), których średnie trwanie życia jest krótsze w porównaniu z ogółem społeczeństwa.

Dane pochodzące z badań pokazują również, że kwestie rasowe mają wpływ na prawdopodobieństwo zostania zatrzymanym przez policję. Spośród 14% zapytanych osób, które potwierdziły zatrzymanie przez policję w ubiegłym roku, zdaniem 40% zatrzymanie było spowodowane pochodzeniem etnicznym lub faktem przynależności do środowiska migracyjnego. Ogólnie rzecz biorąc, 3% respondentów potwierdziło, że w ciągu minionego roku doświadczyli przemocy o charakterze rasistowskim, zaś kolejnych 24% doświadczyło w tym samym okresie nękania o podłożu rasistowskim. Niemal połowa (47%) respondentów pochodzenia żydowskiego obawiała się o to, że padnie ofiarą werbalnej zniewagi lub nękania o podłożu antysemickim, zaś ponad jedna trzecia (40%) obawiała się, że padnie ofiarą przemocy fizycznej w miejscu publicznym. Najczęściej przypadki przemocy i nękania z nienawiści nie zostają zgłoszone do odpowiednich organów.

Walkę z rasizmem toczyć należy na wielu polach, ale priorytetem, według Komisji, powinna być ochrona jaką zapewnia prawo. Według planu unijnego kompleksowy system ochrony przed dyskryminacją wymaga w pierwszym rzędzie skutecznego wykonywania ram prawnych, dzięki czemu poszczególne prawa i obowiązki będą przestrzegane w praktyce. Komisja zapowiedziała więc przeprowadzenie oceny istniejących ram prawnych. Ocena będzie opierać się na trwającym monitorowaniu transpozycji i wdrożenia ustawodawstwa UE, zwłaszcza zaś na regularnym dialogu z państwami członkowskimi oraz sprawozdaniu z wdrożenia dyrektywy w sprawie równości rasowej. By dokładniej wiedzieć co konkretnie musi się zmienić w zakresie działań UE w kwestii prawa bardzo duże znaczenie mają informacje zwrotne od podmiotów reprezentujących obawy osób dotkniętych rasizmem i dyskryminacją na tle rasowym.

Dyrektywa w sprawie równości rasowej i organy ds. równości

Jednym z narzędzi wspierających prawo jest dyrektywa w sprawie równości rasowej, która od ponad dwudziestu lat kształtuje ochronę prawną przed dyskryminacją ze względu na pochodzenie rasowe lub etniczne. Zakazuje ona bezpośredniej i pośredniej dyskryminacji ze względu na pochodzenie rasowe lub etniczne w obszarach zatrudnienia i pracy, edukacji, ochrony socjalnej, w tym opieki zdrowotnej, przywilejów socjalnych oraz dostępu do towarów i usług dostępnych publicznie, w tym mieszkań, oraz dostarczania towarów i usług. W ubiegłych kliku latach Komisja wzmocniła monitorowanie wdrażania tej dyrektywy, ze szczególnym naciskiem na dyskryminację dzieci romskich w sektorze edukacji. W 2021 r. Komisja przedstawi sprawozdanie z zastosowania tej dyrektywy.

W sprawozdaniu w 2021 r. istotnym tematem ma być rola i niezależność organów ds. równości oraz ewentualna potrzeba nowego ustawodawstwa celem wzmocnienia roli tych organów. Komisja zachęca ponadto państwa członkowskie do umożliwiania przeprowadzania na szczeblu krajowym strategicznych postępowań sądowych, zgodnie z zaleceniem Komisji w sprawie norm dotyczących organów ds. równości oraz zgodnie z krajowymi przepisami proceduralnymi. Strategiczne postępowania sądowe mają decydujące znaczenie dla podnoszenia świadomości społecznej oraz dla osiągania postępów w procesie wyjaśniania i ochrony praw człowieka. Dyrektywa zobowiązuje kraje UE do wyznaczenia organu, który będzie udzielał pomocy ofiarom dyskryminacji, promował równość, prowadził badania nt. sytuacji w kraju i wydawał zalecenia. Do 2022 r. KE przedstawić ma przepisy eliminujące niedociągnięcia i wszcząć postępowania wobec krajów, które uchybiły zobowiązaniom.

Aby wyeliminować luki w ochronie przed wszelkimi formami dyskryminacji, Komisja będzie nadal zachęcać do postępów w kierunku osiągnięcia wymaganej jednomyślności w Radzie i przyjęcia złożonego w 2008 r. wniosku w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania osób bez względu na religię lub światopogląd, niepełnosprawność lub wiek.

Decyzja ramowa w sprawie zwalczania rasizmu i ksenofobii oraz w sprawie innych środków prawnych służących zwalczaniu rasizmu

Decyzja ramowa w sprawie zwalczania rasizmu i ksenofobii za pomocą środków prawnokarnych ma na celu zapewnienie, aby poważne przejawy rasizmu i ksenofobii podlegały w całej UE skutecznym, proporcjonalnym i odstraszającym sankcjom karnym. Uzupełnieniem decyzji ramowej jest dyrektywa o prawach ofiar, której celem jest między innymi zapewnienie sprawiedliwości, ochrony i wsparcia ofiarom przestępstw z nienawiści i mowy nienawiści. Rasizm w internecie to potężny problem, szczególnie w odniesieniu do społeczności romskiej, która nagminnie staje się jego ofiarą. Nasila się zjawisko nielegalnej mowy nienawiści w internecie, powszechna jest mowa nienawiści na tle rasistowskim. Decyzja ramowa wymaga od państw członkowskich kryminalizacji publicznego nawoływania do przemocy lub nienawiści ze względu na kolor skóry, religię, pochodzenie lub przynależność narodową, rasową lub etniczną również za pośrednictwem internetu.

Według unijnego planu osiągnięto znaczne postępy w eliminowaniu mowy nienawiści w internecie, jednak platformy nadal muszą dokonać udoskonaleń w kontekście przejrzystości i przekazywania użytkownikom informacji zwrotnych. Komisja będzie nadal współpracować z przedsiębiorstwami informatycznymi i obejmować wspomnianymi działaniami także inne platformy mediów społecznościowych, w tym platformy używane przede wszystkim przez dzieci i młodzież, a także propagować praktyczne działania na rzecz przeciwdziałania mowie nienawiści w internecie oraz upowszechniać zrozumienie dla różnorodności.

Kolejnym zaplanowanym krokiem jest akt prawny o usługach cyfrowych, który może zwiększyć i ujednolicić obowiązki platform internetowych i dostawców usług informacyjnych oraz wzmocnić nadzór nad polityką platform w zakresie treści na terytorium UE. Rozważa się wprowadzenie obowiązku posiadania przez platformy systemów powiadamiania i działania, a także obowiązku w zakresie sprawozdawczości i przejrzystości. Wymogi te zobowiązywałyby platformy do informowania o tym, w jaki sposób radzą sobie z nielegalnymi treściami, w tym z mową nienawiści. Miałoby to stanowić podstawę gromadzenia danych na temat skali i rodzajów rasistowskiej mowy nienawiści w internecie, pomagając społeczeństwu obywatelskiemu i decydentom w formułowaniu polityk skutecznie ukierunkowanych na rasizm.

W ramach Forum UE ds. Internetu Komisja współpracuje z państwami członkowskimi i przedsiębiorstwami internetowymi nad sporządzeniem wykazu zakazanych brutalnych symboli i grup ekstremistycznych, który będzie mógł być wykorzystywany na zasadzie dobrowolnej przy opracowywaniu polityki moderowania treści. W dyrektywie o audiowizualnych usługach medialnych określono także  wymogi chroniące użytkowników audiowizualnych usług medialnych oraz platform udostępniania plików wideo przed podżeganiem do przemocy lub nienawiści, a także przed dyskryminującymi handlowymi przekazami audiowizualnymi. Platformy są zobowiązane do podejmowania odpowiednich środków celem ochrony użytkowników przed treściami rasistowskimi i ksenofobicznymi.

Zwalczanie dyskryminacji ze strony organów ścigania

FRA uwzględniła w swoich badaniach niezgodne z prawem profilowanie i działania policji. W lipcu 2020 r. Europejska Komisja przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji (ECRI) przy Radzie Europy ostrzegała w szczególności przed profilowaniem rasowym, które zmniejsza zaufanie do władz. Za pośrednictwem Unijnej Grupy Wysokiego Szczebla ds. Zwalczania Rasizmu, Ksenofobii i Innych Form Nietolerancji Komisja planuje wspieranie państw członkowskich w zapobieganiu dyskryminacyjnym postawom wśród pracowników organów ścigania, rozwijaniu umiejętności niezbędnych do prowadzenia dochodzeń w sprawach przestępstw z nienawiści i ścigania takich przestępstw, a także zapewnianiu sprawiedliwego i odpowiedniego traktowania ofiar. FRA zostanie wezwana do gromadzenia i rozpowszechniania dobrych praktyk promujących sprawiedliwe działania policji, w oparciu o istniejące podręczniki szkoleniowe oraz wytyczne dotyczące zapobiegania niezgodnemu z prawem profilowaniu.

Jako dużą przeszkodę w egzekwowaniu prawa i procesie kształtowania polityki uznano niski poziom zgłaszania przypadków przestępstw z nienawiści o rasistowskich motywach. Jednym z pięciu kluczowych priorytetów strategii jest stworzenie ofiarom bezpiecznego otoczenia, w którym mogą one zgłaszać przestępstwa. ECRI wzywa państwa członkowskie do opracowania procedur naboru, dzięki którym skład personalny policji będzie odzwierciedlał zróżnicowanie społeczeństwa, a także ramy dialogu między policją a członkami grup mniejszościowych. Grupa robocza ds. rejestrowania przestępstw z nienawiści, gromadzenia danych i zachęcania do zgłaszania przestępstw ma za zadanie opracować kluczowe zasady  dotyczące tego, w jaki sposób zachęcać ofiary do zgłaszania przestępstw z nienawiści, zaś FRA opublikuje w 2021 r. sprawozdanie dotyczące zachęcania do zgłaszania przestępstw z nienawiści.

Rynek pracy

Badania wykazały, że odsetek młodych ludzi pochodzących ze społeczności romskiej niekształcących się, niepracujących ani nieszkolących się jest znacznie wyższy niż w przypadku ogółu społeczeństwa. Z kolei doświadczenia związane z dyskryminacją na etapie poszukiwania pracy stwierdzono wśród 16% Romów. Zgodnie z Europejskim Filarem Praw Socjalnych w 2021 r., nadal wspierana będzie równość na rynku pracy, w tym w odniesieniu do osób należących do mniejszości rasowych lub etnicznych. W 2021 r. Komisja przedstawi gwarancję dla dzieci, której celem będzie zapewnienie lepszej integracji społecznej wszystkich potrzebujących dzieci oraz zapewnienie im dostępu do kluczowych usług. W okresie programowania 2021-2027 fundusze UE będą wspierać wysiłki państw członkowskich na rzecz promowania włączenia społecznego poprzez zapewnienie wszystkim równych szans i zwalczanie dyskryminacji. Fundusze UE będą wspierać rozwój infrastruktury i równy dostęp wszystkich obywateli, w szczególności tych pochodzących z grup defaworyzowanych, do rynku pracy, opieki zdrowotnej i społecznej, mieszkań oraz wysokiej jakości, integracyjnych i wolnych od segregacji usług w obszarze kształcenia i szkolenia.

Edukacja

Edukacja to wciąż jeden z najbardziej palących problemów społeczności Romskiej w Europie. Mimo widocznej na przestrzeni ostatnich lat pozytywnej zmiany, wciąż pozostaje jeszcze wiele do zrobienia, by romskie dzieci uczestniczyły w procesie edukacji na tym samym poziomie co te wywodzące się ze społeczeństwa większościowego. Włączenie i sprawiedliwość w sektorze edukacji to jedne z priorytetów Europejskiego obszaru edukacji. Ten nadrzędny cel ma również zastosowanie do zdalnej edukacji, zgodnie ze zaktualizowanym Planem działania w dziedzinie edukacji cyfrowej, który zostanie przedstawiony w tym roku. W 2021 r. Komisja przedstawi również obszerną strategię dotyczącą praw dziecka, w której uwzględnione zostaną działania przeciwdziałające rasizmowi i dyskryminacji. Szkoły są istotnym narzędziem w dążeniu do ograniczania stereotypów i uprzedzeń wśród dzieci. W ramach dialogu z młodzieżą na szczeblu UE Komisja zgromadziła wspólnie z państwami członkowskimi opinie młodych Europejczyków; w ten sposób ustalono 11 celów młodzieży europejskiej, stanowiących wizję Europy, która umożliwia młodym ludziom w pełni realizować ich potencjał, promować równość oraz inkluzywne społeczeństwo. Na walkę z rasizmem i nietolerancją oraz wykluczeniem dzieci mniejszościowych ukierunkowane są programy takie jak Erasmus+ czy Europejski Korpus Solidarności. Przyszłe programy mają promować włączenie społeczne i skuteczniejsze docieranie do osób o mniejszych szansach, między innymi poprzez usuwanie barier napotykanych przez niedostatecznie reprezentowane grupy i mniejszości.

Zdrowie

Według badania FRA EU-MIDIS II dwa razy więcej kobiet romskich (55%) w wieku 50 lat lub powyżej zapytanych o ich stan zdrowia odpowiedziało „zły” lub „bardzo zły” w porównaniu z kobietami innego pochodzenia niż romskie (29%). COVID-19 i wywołany przez niego światowy kryzys służb zdrowia obnażył konsekwencje istniejących nierówności pod względem stanu zdrowia i dostępu do opieki zdrowotnej, jakich doświadczają osoby należące do mniejszości rasowych lub etnicznych. Rozwiązaniem ma być nowy program UE dla zdrowia i Europejski planu walki z rakiem, uwzględniające szczególne potrzeby różnych grup społecznych. Platforma polityki zdrowotnej UE również będzie zwracać szczególną uwagę na zmniejszanie nierówności ze względu na pochodzenie rasowe lub etniczne poprzez umożliwienie społeczeństwu obywatelskiemu kierowania wniosków do Unii Europejskiej i decydentów na poziomie krajowym odpowiedzialnych za politykę zdrowotną. Działająca przy Komisji Grupa Sterująca ds. Promocji Zdrowia, Profilaktyki Chorób i Zarządzania Chorobami Niezakaźnymi przygotuje zbiór najlepszych praktyk dotyczących uwzględniania osób należących do mniejszości rasowych lub etnicznych w strategiach profilaktyki zdrowotnej, które zostaną rozbudowane dzięki wsparciu z budżetu UE.

Mieszkalnictwo

W wielu krajach Unii Europejskiej Romowie mieszkają w fatalnych warunkach, w skrajnym ubóstwie, bez dostępu do bieżącej wody i prądu. To z kolei napędza koło dyskryminacji i pogłębia segregację, utrudnia edukację i wpływa negatywnie na zatrudnienie. Według unijnego planu najważniejszym narzędziem w latach 2021-2027 służącym wspieraniu działań na rzecz mieszkań bez segregacji i zapewnieniu dostępu do powszechnych, wysokiej jakości usług propagujących włączenie społeczne pozostaną fundusze polityki spójności, czyli Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR), Fundusz Spójności oraz Europejski Fundusz Społeczny+ (EFS+). Wsparcie finansowe nie będzie przyznawane dla działań, które prowadzą do powstania nowych form segregacji. Fala renowacji zainicjowana przez Komisję przyczyni się do zwiększenia efektywności energetycznej w mieszkaniach socjalnych i innych lokalach, których właściciele mają niskie dochody.

Rasizm strukturalny

Jako skuteczne narzędzie do walki z zakorzenionym głęboko rasizmem Unia upatruje wyraźne obchodzenie kluczowych dni upamiętniających ofiary rasizmu, jak np. Międzynarodowy Dzień Pamięci o Zagładzie Romów, Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu czy Międzynarodowy Dzień Upamiętniający Zniesienie Niewolnictwa. W programowaniu nauczania przygotowanym przez Radę Europy kładzie się nacisk na historię i jej nauczanie. W lipcu 2020 r. Rada Europy przyjęła zalecenie, w którym wzywała do włączenia historii Romów lub grupy etnicznej Trawelerów do programów nauczania i materiałów dydaktycznych. Zwrócono również uwagę na niedostateczną reprezentację osób pochodzących z mniejszości w mediach i zawodach z nimi związanymi. Na podstawie seminariów o Romach Komisja zaplanowała opracowanie serii seminariów o stereotypach rasowych i etnicznych zaadresowanych do dziennikarzy, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i przedstawicieli osób należących do mniejszości rasowych lub etnicznych. W sektorze kultury i sektorze kreatywnym upatruje się potężnego narzędzia przeznaczonego do promowania równości, różnorodności i włączenia. Unia proponuje także przeciwdziałanie dezinformacji i teoriach spiskowych, które są wymierzone przeciwko mniejszościom oraz promowanie włączenia społecznego poprzez sport.

Komisja zauważa konieczność podziału danych według pochodzenia etnicznego lub rasowego. Organ rozpocznie więc  działanie mające na celu wypracowanie spójnego podejścia do gromadzenia danych na temat równości, w szczególności w odniesieniu do danych segregowanych według pochodzenia rasowego i etnicznego.

Ramy na potrzeby realizacji

Znanym i skutecznym środkiem skutecznej reakcji na rasizm i dyskryminację rasową, a jednocześnie na dostosowywanie konkretnych działań do ich sytuacji wewnętrznej są krajowe plany działania. Jednak posiada je tylko około połowa państw członkowskich UE. Komisja w następstwie współpracy z władzami państw członkowskich przedstawi główne zasady i elementy wymagane do opracowania do końca 2021 r. skutecznych krajowych planów działania przeciwko rasizmowi, a do końca 2023 r. przedstawi pierwsze sprawozdanie z realizacji tychże planów. Planowane jest coroczne wyznaczanie europejskiej stolicy integracji i różnorodności. Plan deklaruje również dążenie do dalszego zacieśniania partnerstw z kluczowymi partnerami międzynarodowymi, regionalnymi i dwustronnymi w kierunku odnowionego podejścia do programu antyrasistowskiego. Komisja wzywa państwa członkowskie, aby zapewniły zaangażowanie przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego i organów ds. równości w opracowywanie, realizację i ocenę krajowych planów działania przeciwko rasizmowi.

Słuchanie i działanie

Komisja zapowiedziała wzmocnienie dialogu z państwami członkowskimi, organami ds. równości, organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i przedstawicielami szczebla lokalnego. Zgodnie z planem 17 maja tego roku wyznaczono pierwszą w historii Unii Europejskiej koordynatorką ds. przeciwdziałania rasizmowi, którą została Michaela Moua, była fińska koszykarka i aktywistka od lat walcząca z dyskryminacją. Do zadań koordynatorki należy kontakt i współpraca z osobami należącymi do mniejszości rasowych  lub etnicznych i przekazywanie ich problemów Komisji, a także współpraca  z państwami członkowskimi, Parlamentem Europejskim i organizacjami obywatelskimi przy działaniach przeciwko rasizmowi. Michaela Moua będzie też kontrolowała przestrzeganie regulacji UE w zakresie działań antyrasistowskich. Komisja wezwała również  państwa członkowskie do przyjęcia szczególnych środków w celu uniknięcia lub zrekompensowania niedogodności związanych z dyskryminacją ze względu na pochodzenie rasowe lub etniczne i określenie sposobu promowania obowiązków w zakresie uwzględniania kwestii równości w codziennej działalności organów publicznych.

Zakończenie

Rasizm to zjawisko, które podważa wszelkie założenia Unii Europejskiej. Uderza w godność jednostki, odbiera należne jej prawa. Walka z tak potężnym zjawiskiem musi odbywać się na zasadzie współpracy instytucji UE, państw członkowskich i agencji UE z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, partnerami społecznymi i sektorem prywatnym. Zmiany zaproponowane przez KE opierają się przede wszystkim na otwartym dialogu z osobami należącymi do grup, które rasizmu na co dzień doświadczają. Wśród nich są także Romowie, których duża część spotyka się z dyskryminacją i marginalizacją w niemal każdej dziedzinie życia, co potwierdzają przytoczone w planie badania. Komisja wzywa państwa członkowskie do przyjęcia swoich krajowych planów działania do końca 2022 r. oraz do maksymalnego wykorzystania możliwości, jakie niosą programy finansowania w ramach WRF i Next Generation EU, aby wspierać osoby doświadczające rasizmu i dyskryminacji. „Działając wspólnie, sprawimy, że Unia wolna od rasizmu stanie się rzeczywistością” – piszą twórcy planu i nie pozostaje nic więcej, jak tylko dążyć do tego bardzo dalekiego, ale i pięknego celu.

Agnieszka Bieniek
Wioleta Kalinicz-Hirniak